Ιστορική γεωγραφία του ελλαδικού και μικρασιατικού χώρου

Περιβαλλοντική ιστορία

Mαρία Λεοντσίνη

Συντονίστρια

Mαρία ΛεοντσίνηΚύρια Ερευνήτρια

Ερευνητική Oμάδα

Aγγελική ΠανοπούλουΚύρια Ερευνήτρια

Καλλιόπη ΜαυρομμάτηΕντεταλμένη ερευνήτρια

Ιστοσελίδα έργου

Ήμερη και άγρια πανίδα στον ελλαδικό χώρο, 7ος–14ος αιώνας

Το Έργο «Περιβαλλοντική Ιστορία» εντάσσεται στο ερευνητικό πεδίο της Ιστορικής Γεωγραφίας και εστιάζει στη μελέτη των πρακτικών που ανέπτυξαν οι Βυζαντινοί απέναντι στο φυσικό, αγροτικό και οικιστικό περιβάλλον. Εξετάζονται η ανθεκτικότητα των παραγωγικών τοπίων, οι πρακτικές της αγροτικής πολυέργειας, καθώς και οι στρατηγικές προσαρμογής στις κλιματικές διακυμάνσεις και την οικονομική ύφεση – παράγοντες που συνέβαλαν στην παραγωγική ανασυγκρότηση των φυσικών χώρων και στην υπέρβαση της κρίσης του πρώιμου βυζαντινού Μεσαίωνα. Ιδιαίτερη έμφαση έχει δοθεί στη μελέτη των συνθηκών (φυσικών, οικονομικών, πολιτικών, κ.ά.) που συνδέονταν με την ανάπτυξη της κτηνοτροφίας στο πλαίσιο των στρατηγικών εκμετάλλευσης των παραγωγικών χώρων της αυτοκρατορίας. Πρόσφατα έχει αναπτυχθεί η προσπάθεια για την καταγραφή δεδομένων για τα γεωργικά είδη και την αυτοφυή χλωρίδα καθώς και την πανίδα σε σχέση με τον γεωγραφικό χώρο (διαχείριση παραγωγικών ζώων και της άγριας πανίδας, τοπικές ποικιλίες, βιοποικιλότητα κ.ά.). Οι προαναφερθείσες πρακτικές των Βυζαντινών συνεχίστηκαν και τα πρώιμα νεότερα χρόνια χωρίς ουσιαστικές μεταβολές, παρά την εντατικοποίηση της εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων και της εμπορευματοποίησης των αγροτικών προϊόντων, εξαιτίας της αυξημένης ζήτησής τους από τις δυτικές αγορές.

Ήμερη και άγρια πανίδα στον ελλαδικό χώρο, 7ος–14ος αι., https://fauna.anavathmis.eu/ Μαρία Λεοντσίνη, 2017–2025.
Βάση δεδομένων ανοικτής πρόσβασης η οποία σχεδιάστηκε και άρχισε να εκπονείται στο πλαίσιο του ερευνητικού έργου Αναβαθμίς. Ανάπτυξη της ιστορικής έρευνας. Μελέτες και ψηφιακές εφαρμογές. Στη βάση δεδομένων καταχωρούνται πληροφορίες των βυζαντινών πηγών (αρχειακά έγγραφα, ιστοριογραφικά κείμενα, βίοι αγίων) αναφορικά με τις στρατηγικές αξιοποίησης του ζωικού κεφαλαίου, της άγριας πανίδας και των αλιευτικών πόρων. Καταγράφεται επίσης, υλικό που αφορά αντιλήψεις, συμβολισμούς και αλληγορίες με θέμα τα ζώα.

2025: 10η Διημερίδα Ιστορίας Περιβάλλοντος: «Πηγές ενέργειας και η διαχείρισή τους», Ιστορικό Αρχείο ΠΙΟΠ, 5–6 Ιουνίου.
2024: 9η Διημερίδα Ιστορίας Περιβάλλοντος: «Οι πνεύμονες της γης», Ιστορικό Αρχείο ΠΙΟΠ, 5–6 Ιουνίου.
2023: 8η Διημερίδα Ιστορίας Περιβάλλοντος: «Η διαλεκτική σχέση του φυσικού περιβάλλοντος με την υγεία των πληθυσμών», Ιστορικό Αρχείο ΠΙΟΠ, 6–7 Ιουνίου.

Μ. Λεοντσίνη, Κ. Μαυρομμάτη, «Ποταμῶν ῥεῖθρα μετέστησεν: τα πλημμυρικά φαινόμενα και η διαχείρισή τους (6ος–9ος αι.)», στο: M. Leontsini, C. Messis, S. Papaioannou (επιμ.), Libiamo ne’ lieti calici. Studies in Honour of Ilias Anagnostakis (υπό έκδοση, Αthens 2026).
Κ. Μαυρομμάτη, Τ. Κόλιας. «Πόλεμος και περιβάλλον στο Βυζάντιο: η πορεία της έρευνας», στο: Κ. Γ. Τσικνάκης (επιμ.) «Ο πόλεμος εκτός μάχης: Η προετοιμασία και οι συνέπειες των πολέμων από την Τέταρτη Σταυροφορία έως τον Κρητικό Πόλεμο» (υπό έκδοση 2025).
Κ. Μαυρομμάτη, «Xαλκοῦς γὰρ ὁ καθ’ ἡμᾶς οὗτος οὐρανός, ἡ δὲ γῆ σιδηρᾶ: Φυσικό περιβάλλον και φυσικά φαινόμενα στην Αθήνα στα τέλη του 12ου αιώνα», στο: Μ. Γερολυμάτου (επιμ.), Αθήνα και Θήβα στη μέση βυζαντινή περίοδο (υπό έκδοση 2026).
Κ. Μαυρομμάτη, «A Byzantine Lady and her Cat: Hypotheses and Interpretations», στο: Αφιερωματικός τόμος προς τιμήν του Καθηγητή Ταξιάρχη Κόλια (προσωρινός τίτλος) (υπό έκδοση, Αθήνα 2026).
K. Mavrommati, The Natural Environment in the Late Byzantine Correspondence, 2 vols, London 2025.
Κ. Μαυρομμάτη, «Αναφορές σχετικά με τη γεωγραφική προέλευση οπωροφόρων δένδρων στη βυζαντινή επιστολογραφία», 7η Επιστημονική Συνάντηση για τις Τοπικές και Γηγενείς Ποικιλίες: Τοπικές Ποικιλίες: μία πολύτιμη κληρονομιά χιλιετιών αντιμέτωπη με σύγχρονες προκλήσεις, 21 Μαρτίου 2024, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.
Κ. Μαυρομμάτη, «Περιαστικά δάση και αστικό πράσινο στο Βυζάντιο», 9η Διημερίδα Ιστορίας Περιβάλλοντος: Οι πνεύμονες της γης, 5–6 Ιουνίου 2024, Ιστορικό Αρχείο ΠΙΟΠ.
M. Leontsini, «Condiment or Μedicine? Capers from the Hippocrates to the Byzantine and Arab Τexts», Colloquia Ceranea V, 11–13 V 2023, University of Lodz, Institute of History, σύνδεσμος προς αυτό το τεκμήριο: https://www.youtube.com/watch?v=cUEDb4up0IA.
Μ. Λεοντσίνη, «Άγρια ζωή: προκλήσεις επιβίωσης, αβεβαιότητες και κίνδυνοι στη βυζαντινή ύπαιθρο», Ειδικές Μορφωτικές Εκδηλώσεις Επιστήμης Κοινωνία: Άνθρωπος, Περιβάλλον και Ιστορία, Β΄ Κύκλος Ομιλιών, Αθήνα, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αμφιθέατρο Λεωνίδας Ζέρβας, 07–Φεβ–2023, σύνδεσμος προς αυτό το τεκμήριο: https://helios–eie.ekt.gr/EIE/handle/10442/18269.
Κ. Μαυρομμάτη, «They Steal my Food and Keep me up all Night: Racy Cats and Thieving Mice during the Late Byzantine Era», International Conference: «Byzantine Animals Between Materiality and Fantasy», 22–23 Ιουνίου 2023, Katowice.
Κ. Μαυρομμάτη, «Νυχτερινό ταξίδι στην περιοχή του Στρυμόνα: Οι εντυπώσεις ενός βυζαντινού διπλωμάτη», Δ´ (ΙΑ´) Συνάντηση Ελλήνων Βυζαντινολόγων, 27–30 Σεπτεμβρίου 2023, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.

2024: Μ. Λεοντσίνη, Εξερευνώντας το περιβάλλον στο Βυζάντιο, εκπομπή που διανέμεται μέσω διαδικτύου σε ψηφιακή μορφή (Podcast), στο πλαίσιο του διαδικτυακού προγράμματος Byzantio Explained, σε συνεργασία με τους υποψήφιους διδάκτορες Γαβριήλ Ιωάννη Μπουτζιόπουλο και Παναγιώτη Μέρμηγκα, επεισόδια 19 και 20 https://www.youtube.com/watch?v=h6YoYmpT1aghttps://linktr.ee/byzantioexplainedpodcast https://www.youtube.com/watch?v=9y56UlmDkbY.
2019: Μ. Λεοντσίνη, Κ. Μαυρομμάτη, Μ. Αλυσανδράτου, «Περὶ τὸ τῆς ὕλης δάσος χωροῦντες, ὀπὰς καὶ λόχμας ῥινηλατοῦντες, σπήλαιά τε καὶ κρησφύγετα: το δάσος ως στρατηγική στον πόλεμο, μυστικό καταφύγιο και τόπος διαφυγής», Athens Science Festival – Φεστιβάλ Επιστήμης και Καινοτομίας, 2–7 Απριλίου 2019, Τεχνόπολη Δήμου Αθηναίων.