Αναζήτηση
ΚΛΕΙΣΙΜΟΙστορία του βυζαντινού μοναχισμού
Mαρία Γερολυμάτου, Νικόλαος Λιβανός, Ζήσης Μελισσάκης, Κωστής Σμυρλής, Nίκη Τσιρώνη
Η μελέτη του βυζαντινού μοναχισμού αποτελεί αντικείμενο έρευνας στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών ήδη από την ίδρυσή του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Η συστηματική ενασχόληση με τις μοναστηριακές πηγές, ιδίως τα αρχεία και τα χειρόγραφα του Αγίου Όρους και της Πάτμου, έθεσε τις βάσεις για μια πολύπλευρη προσέγγιση του βυζαντινού μοναστικού φαινομένου. Οι πηγές αυτές αξιοποιούνται όχι μόνο ως τεκμήρια διοικητικής ή θεσμικής ιστορίας, αλλά και ως υλικό για τη μελέτη των ιδεών, των πρακτικών και των συλλογικών αυτοαναφορών που συγκροτούν τον μοναστικό κόσμο.
Το ερευνητικό έργο έχει αποτυπωθεί διαχρονικά σε μεγάλο αριθμό εκδεδομένων τόμων, σε συνέδρια, εργαστήρια, άρθρα και λοιπές επιστημονικές δημοσιεύσεις, καθώς και σε διαλέξεις προς το ευρύτερο κοινό. Οι θεματικές που διερευνώνται είναι ποικίλες και περιλαμβάνουν τη μοναστηριακή οικονομία, τις μορφές διοικητικής οργάνωσης, τις σχέσεις των μονών με την κοσμική και εκκλησιαστική εξουσία, τη διαχείριση και λειτουργία των μετοχίων, την τοπογραφία των μοναστικών συγκροτημάτων, την καθημερινότητα και τον υλικό πολιτισμό, τις λατρευτικές πρακτικές, καθώς και τον ρόλο των μονών ως ιερών τόπων και εστιών συλλογικής μνήμης.
Κεντρικός στόχος του έργου είναι η σύνθεση μιας ιστορίας του βυζαντινού μοναχισμού που να υπερβαίνει την παραδοσιακή θεματολογία της θεσμικής ιστορίας και να τον εντάσσει στα ευρύτερα κοινωνικά, πολιτισμικά και ιδεολογικά συμφραζόμενα του Βυζαντίου. Στο πλαίσιο αυτό, εξετάζονται ζητήματα όπως η σχέση του μοναχισμού με τον αστικό και αγροτικό χώρο, η θέση του μοναχού στο βυζαντινό κοινωνικό σώμα, η έννοια της αγιότητας και της πνευματικής αυθεντίας, καθώς και οι τρόποι συγκρότησης της μνήμης και της ταυτότητας μέσα από τις πρακτικές της γραφής και της τελετουργίας.
Η έρευνα αξιοποιεί συνδυαστικά ποικίλα είδη πηγών και ενσωματώνει νέες μεθοδολογικές προσεγγίσεις, συμπεριλαμβανομένων και των δυνατοτήτων της ψηφιακής τεκμηρίωσης. Η Κατεύθυνση αυτή επιτρέπει την οργάνωση του υλικού σε εύχρηστες μορφές και προσφέρει εργαλεία για την επαναπροσέγγιση του μοναχισμού με όρους συγκριτικής και διαχρονικής ανάλυσης.
- Z. Melissakis, Manuscripts as Part of the Wealth of Athonite Monasteries, στο: Medieval Mount Athos between Health and Poverty, επιμ. Z. Chitwood [Medieval Mediterranean 142], Leiden-Boston 2025, 264-278.
- Ν. Λιβανός, Αφηγηματική παράδοση και ιστορικότητα, 10ος-17ος αι. Η Ἀνάμνησις μερικὴ περὶ τοῦ Ἁγίου Ὄρους Ἄθω [Αθωνικά Σύμμεικτα 13], Αθήνα, ΙΙΕ/ΕΙΕ 2025.
- Κ. Smyrlis, In praise of a businessman: The hegumenate account of Paul of Iviron (1170-1184), στο: Medieval Mount Athos between Wealth and Poverty, επιμ. Z. Chitwood, Leiden & Boston 2024, 155–70.
- Ν. Livanos, The Oldest Vita of St. Paul of Xeropotamou, Zbornik Radova Vizantološkog Instituta 60 (2023), 797-816.
- Κ. Smyrlis, Contextualizing Theodore Metochites and his refoundation of the Chora, Revue des Etudes Byzantines 80 (2022), 69–111.
- Z. Melissakis – K. Chryssochoidis – E. Mitsiou, The Recovered Typikon of the Eleousa Monastery στο: Stroumitza (Iviron 2345), στο: Le livre manuscrit grec: Écritures, matériaux, histoire. Actes du IΧe Colloque international de Paléographie grecque, Paris, 10-15 septembre 2018, επιμ. M. Cronier – B. Mondrain, Travaux et Mémoires 24/1, Paris 2020, 917-932.
- Z. Melissakis, Attività scrittoria presso il monastero atonita del Pantocrator durante i primi decenni dalla sua fondazione (seconda metà del sec. XIV), στο: Griechisch-byzantinische Handschriften-forschung. Traditionen, Entwicklungen, neue Wege, επιμ. C. Brockmann – D. Deckers – D. Harlfinger – S. Valente, Berlin-Boston 2020, τ. 1, 233-247 και τ. 2, 779-788.
- Κ. Smyrlis, Monasteries, Society, Economy, and the State in the Byzantine Empire, στο: The Oxford Handbook of Christian Monasticism, επιμ. B. M. Kaczynski, Oxford 2020, 155–67.
- M. Gerolymatou, Un monastère isolé, des moines en mouvement : le cas de Patmos entre le XIe et le XIIIe siècle, στο: Les mobilités monastiques en Orient et en Occident de l’Antiquité tardive au Moyen Âge (IVe-XVe siècle),École Française de Rome 2019, 223-234.
- M. Gerolymatou, D’Artémis à saint Christodule. Le pèlerinage à Patmos (XIIe-XVe siècles), στο: Für Seelenheil und Lebensglück. Das byzantinische Pilgerwesen und seine Wurzeln, επιμ. Despoina Ariantzi und Ina Eichner, Mainz 2018, 97-105.