Αναζήτηση
ΚΛΕΙΣΙΜΟΑρχεία του Αγίου Όρους
Νικόλαος Λιβανός
Η συστηματική μελέτη των πηγών και της ιστορίας του Αγίου Όρους στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών ανάγεται στη δεκαετία του 1960. Τότε, με την ίδρυση του Κέντρου Βυζαντινών Ερευνών, που σήμερα λειτουργεί ως Τομέας Βυζαντινών Ερευνών του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών (ΙΙΕ), εγκαινιάστηκε και η πρώτη ερευνητική δραστηριότητα με αντικείμενο τα αρχεία του Άθω. Πρωτεργάτες αυτής της προσπάθειας υπήρξαν οι Νίκος Οικονομίδης και Παναγιώτης Νικολόπουλος. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως και το 2016, το πρόγραμμα έλαβε συστηματική μορφή υπό την επιστημονική διεύθυνση του Κρίτωνα Χρυσοχοΐδη.
Κεντρικοί στόχοι του έργου είναι:
- η ανασύσταση, καταγραφή, ταξινόμηση, καταλογογράφηση, φωτογράφιση και έκδοση των μεταβυζαντινών εγγράφων των αθωνικών αρχείων,
- η συγκρότηση θεματικών συλλογών εγγράφων,
- η παραγωγή επιστημονικών μελετών που αξιοποιούν το αθωνικό υλικό,
- η οργάνωση συνεδρίων, διαλέξεων και εκθέσεων σχετικών με την ιστορία του Αγίου Όρους.
Το έργο εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της Κατεύθυνσης «Αρχειακές, Διπλωματικές και Παλαιογραφικές Έρευνες» του Κόμβου «Πρωτογενείς Πηγές: Έκδοση και Ψηφιακή Τεκμηρίωση» του Τομέα Βυζαντινών Ερευνών και υλοποιείται από τους ερευνητές Νικόλαο Λιβανό και Ζήση Μελισσάκη. Στο πλαίσιο των εκδόσεων του ΙΙΕ/ΕΙΕ, το έργο «Aρχεία του Αγίου Όρους» εκδίδει την επιστημονική σειρά «Αθωνικά Σύμμεικτα», με εκδόσεις τεκμηρίων και μελέτες για το Άγιο Όρος υψηλής επιστημονικής στάθμης.
Η υλοποίηση του έργου βασίζεται σε πολυήμερες επιτόπιες αποστολές στα αρχεία των ιερών μονών του Αγίου Όρους, όπου πραγματοποιούνται εργασίες καταγραφής και φωτογράφησης του υλικού. Στην ερευνητική ομάδα συμμετέχουν, ανάλογα με τις ανάγκες, συνεργάτες του Ινστιτούτου, πτυχιούχοι και μεταπτυχιακοί φοιτητές, κυρίως από τα πεδία της Ιστορίας, της Αρχαιολογίας και της Φιλολογίας. Η επεξεργασία του υλικού πραγματοποιείται με στόχο την αξιοποίησή του στη βάση σύγχρονων επιστημονικών προσεγγίσεων. Δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη συνεχή αναζήτηση μεθοδολογικών εργαλείων για την τεκμηρίωση, την ανάλυση και την ερμηνεία των πηγών, προσαρμόζοντας τις πρακτικές του έργου στις εξελίξεις της ιστορικής έρευνας. Βασικός άξονας του έργου είναι και η ψηφιακή τεκμηρίωση του αρχειακού υλικού του Αγίου Όρους, με στόχο τη δημιουργία προσβάσιμων και αξιοποιήσιμων υποδομών για την επιστημονική κοινότητα αλλά και το ευρύ κοινό. Μέσω της ψηφιοποίησης και της ψηφιακής ανάδειξης των τεκμηρίων, επιδιώκεται η ενίσχυση της διαθεσιμότητας των πηγών και η διευκόλυνση νέων μορφών μελέτης και συνεργασίας.
Υπο-έργα:
- Αρχείο της Ιεράς Μονής Διονυσίου: Διπλωματική Έκδοση των Μεταβυζαντινών Εγγράφων (Ν. Λιβανός)
- Αρχείο της Ιεράς Μονής Ιβήρων: Επιτομές των Μεταβυζαντινών Εγγράφων (Κ. Χρυσοχοΐδης)
- Αρχείο της Ιεράς Μονής Ιβήρων: Ταξινόμηση και Καταγραφή του Νεώτερου Αρχείου (Κ. Χρυσοχοΐδης, Ν. Λιβανός, Κ. Δολμάς, Ζ. Μελισσάκης, Δ. Καλπάκης)
- Αρχείο της Ιεράς Μονής Φιλοθέου: Επιτομές των Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Εγγράφων (Ν. Μελβάνι)
- Ν. Livanos, «The Oldest Vita of St. Paul of Xeropotamou», Zbornik Radova Vizantološkog Instituta 60 (2023), 797-816.
- Ν. Λιβανός, Κ. Χρυσοχοΐδης, «Το νεώτερο αρχείο της μονής Ιβήρων. Μεθοδολογικά προβλήματα ταξινόμησης και καταλογογράφησης ενός αθωνικού αρχείου», στο: Δεύτερο Διεθνές Επιστημονικό Εργαστήριο και Ημερίδα. Πρακτικά, επιμ. Α. Ντούρος, Θεσσαλονίκη 2023, 230-237.
- Ν. Λιβανός, «Το μετόχι της Ιεράς Μονής Ιβήρων στη Γεωργία κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα. Μια πρώτη επισκόπηση», στο: Η εξακτίνωση του Αγίου Όρους στον Ορθόδοξο κόσμο: Τα μετόχια – Πρακτικά 8ου Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου, Θεσσαλονίκη 2015, 299-310.
- Ν. Λιβανός, «Αθωνικές έρευνες και Αθωνίτες λόγιοι στο β ́ μισό του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα», στο: Το Άγιον Όρος στα χρόνια της Απελευθέρωσης, Θεσσαλονίκη 2012, 207-219.
- Κ. Χρυσοχοΐδης, «Το Άγιον Όρος στα χρόνια της Απελευθέρωσης – Δοκίμιο για την έρευνα της περιόδου», στο: Το Άγιον Όρος στα χρόνια της Απελευθέρωσης, Θεσσαλονίκη 2012, 25-32.
- Ν. Λιβανός, «Η Απελευθέρωση του Αγίου Όρους: 2 Νοεμβρίου 1912», στο: Το Άγιον Όρος στα χρόνια της Απελευθέρωσης, Θεσσαλονίκη 2012, 117-127.
- Κ. Χρυσοχοΐδης, «Το Άγιον Όρος τον 16ο Αιώνα. Νύξεις και Αιτούμενα», στο: Το Άγιον Όρος στον 15ο και 16ο Αιώνα, Θεσσαλονίκη 2012, 59-70.
- Ημερίδα: «Η Ιστορική Αφήγηση του Αγιορειτικού Παρελθόντος. Προσεγγίσεις και Αιτούμενα» (14 Φεβρουαρίου 2024, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών). Συμμετείχαν ερευνητές από την Ελλάδα, τη Σερβία και τη Ρωσία.
- Συνέδριο: «Το Άγιον Όρος στον 15ο και 16ο αιώνα» (22-24 Νοεμβρίου 2011, Θεσσαλονίκη), συνδιοργάνωση με την Αγιορειτική Εστία.
- Στο πλαίσιο του έργου διδάσκεται το μάθημα «Μεταβυζαντινή Διπλωματική» στο Φροντιστήριο Ιστορικών Επιστημών του Τομέα Βυζαντινών Ερευνών, ΙΙΕ/ΕΙΕ.
- Ινστιτούτο Βυζαντινών Σπουδών, Σερβική Ακαδημία Επιστημών και Τεχνών: Στο πλαίσιο του Μνημονίου Συνεργασίας μεταξύ του ΙΙΕ/ΕΙΕ και του Ινστιτούτου Βυζαντινών Σπουδών της Σερβικής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών. Το μνημόνιο υπογράφηκε το 2022 στο πλαίσιο συνεργασίας για θέματα έρευνας σχετικά με το Άγιον Όρος. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην έκδοση πρωτογενών πηγών και τη δευτερογενή ιστορική μελέτη του Αγίου Όρους.
- Αγιορειτική Εστία (Θεσσαλονίκη): Συνεργασία με την Αγιορειτική Εστία σε θέματα ανάπτυξης της έρευνας και δημοσίευσης θεμάτων που σχετίζονται με το Άγιον Όρος. Η Αγιορειτική Εστία διοργανώνει κάθε χρόνο διεθνές εργαστήριο αφιερωμένο στις αγιορειτικές σπουδές, στο οποίο συμμετέχουν ενεργά τα μέλη του έργου, και συμβάλλει σημαντικά στην ανάπτυξη των αγιορειτικών σπουδών με τις εκδόσεις της, κυρίως τα πρακτικά των συνεδρίων και εργαστηρίων.
- Mount Athos Friends of America (MAFA): Στο πλαίσιο του Μνημονίου Συνεργασίας μεταξύ του ΙΙΕ/ΕΙΕ και του Οργανισμού «Mount Athos Friends of America» που υπογράφηκε το 2024 ως συνεργασία σε θέματα έρευνας σχετικά με το Άγιον Όρος.
Στο πλαίσιο σχετικού Μνημονίου Συνεργασίας, ο οργανισμός Mount Athos Friends of America (MAFA) συμμετέχει στην οικονομική υποστήριξη της σειράς «Αθωνικά Σύμμεικτα».
Κεντρική εικόνα σελίδας: Λεπτομέρεια από τεσκερέ (πιστοποητικό/άδεια) της Μονής Διονυσίου Αγίου Όρους του Ιανουαρίου 1630. / Αρχείο Ι. Μ. Διονυσίου © Ι.Μ. Διονυσίου. Φωτογραφία: Νικόλαος Λιβανός