Η τεκμηριωτική ενδυνάμωση της ιστορίας από την αρχαιολογία: συγκυρίες και προκλήσεις

Το έργο στοχεύει στην ανάδειξη της συμβολής των αρχαιολογικών δεδομένων – μνημείων, καλλιτεχνικών έργων και, γενικότερα, υλικών καταλοίπων – στην ιστορική έρευνα. Ταυτόχρονα, επιδιώκει να εντοπίσει και να αξιολογήσει τις αλλοιώσεις που προκλήθηκαν είτε από το πέρασμα του χρόνου είτε από μεταγενέστερες παρεμβάσεις και έχουν συσκοτίσει ή εξαλείψει κρίσιμα στοιχεία που σχετίζονται με την αρχική μορφή και λειτουργία αυτών των μνημείων ή αντικειμένων. Επιδιώκει επίσης να διευκρινίσει τις συγχύσεις που προκαλούνται από ατεκμηρίωτες μελέτες, οι οποίες έχουν οδηγήσει σε λανθασμένες εκτιμήσεις της ταυτότητας και της θέσης ορισμένων μνημείων στον χώρο. Η επανεξέταση των αρχαιολογικών δεδομένων με στόχο την τοποθέτησή τους στο ιστορικό τους πλαίσιο έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα πολύτιμη για την κατανόηση των ιστορικών εξελίξεων της Πελοποννήσου κατά την ύστερη βυζαντινή περίοδο. Αυτή η εποχή σημαδεύτηκε από τον πολιτικό και εδαφικό κατακερματισμό και τον διαμοιρασμό μεταξύ ανταγωνιστικών δυνάμεων —του Δεσποτάτου του Μορέως, του Φραγκικού Πριγκιπάτου της Αχαΐας, του κράτους της Βενετίας και άλλων ιταλικών πόλεων. Μέσα σε αυτό το σύνθετο τοπίο, οι συμμαχίες και οι αντιπαλότητες ήταν ρευστές και μεταβάλλονταν συνεχώς, αναδιαμορφώνοντας την πολιτική, στρατιωτική και πολιτιστική δυναμική της εποχής και αλλάζοντας την μνημειακή όψη του χώρου ανάλογα με αυτές τις επιδιώξεις. Οι πολιτικοί στόχοι και οι επιλογές που αντανακλώνται στην οργάνωση του χώρου και τη χωροθέτηση των μνημείων, καθώς και οι ποικίλοι τρόποι θρησκευτικής έκφρασης — ιδίως σε περιοχές με σύνθετες πολιτισμικές επιρροές, όπως η υστεροβυζαντινή Πελοπόννησος — εξετάζονται παράλληλα, σε συνάρτηση με τις τάσεις, τις αναζητήσεις και τις προτιμήσεις που διαμορφώνονται σε πτυχές της δημόσιας ζωής, τα συμποσιακά ήθη και τα διατροφικά πρότυπα, όπως αυτά καταγράφονται στον γραπτό λόγο και στα υλικά αντικείμενα.

Στην τρέχουσα φάση το έργο επικεντρώνεται στην προετοιμασία της δημοσίευσης από το ΙΙΕ και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας του Τόμου των Πρακτικών της Επιστημονικής Διημερίδας: και το τραπέζιν έστησαν με την εξόπλισίν του…. Συμπόσια και αστική διατροφή στον Παλαιολόγειο Μυστρά (Μυστράς, 24–25 Νοεμβρίου 2023).

Η αμφίδρομη σχέση αρχαιολογίας και ιστορίας έχει πολύπλευρα καλλιεργηθεί ως ερευνητική θεματική στο ΙΙΕ και έχει αποδώσει δημοσιεύσεις που μελετούν το λόγιο και δημώδες αφήγημα των συναισθημάτων, προσδοκιών και αντιλήψεων και την «καλλιτεχνική» αποτύπωσή του σε μνημειακές απεικονίσεις, στη μικροτεχνία ή σε αυθόρμητες «λαϊκές» εγχαράξεις σε μνημεία  και αντικείμενα (graffiti). Η εκ παραλλήλου μελέτη γραπτών και υλικών τεκμηρίων από τα μέλη της ομάδας του έργου, που έχει επικεντρωθεί στη βυζαντινή Ελλάδα και την Πελοπόννησο, υπήρξε καινοτόμα και στην επανεκτίμηση του σλαβικού ζητήματος που απασχόλησε επί μακρόν την έρευνα, συμβάλλοντας τελικά στον απεγκλωβισμό του από τα στενά και κατασκευασμένα όρια του. Η εγκατάσταση σλαβικών πληθυσμών σε αστικούς και αγροτικούς οικισμούς τοποθετείται πλέον στο ευρύτερο πλαίσιο σύνθετων ανακατατάξεων, όπως η μετατόπιση των κέντρων εγκατάστασης από τα παράλια σε εσωτερικές, ορεινές και οχυρωμένες περιοχές, και οι οργανωμένες και άνωθεν επιβαλλόμενες μετοικεσίες ομάδων ετερογενούς πληθυσμιακής σύνθεσης. Οι έρευνες που έχουν διεξαχθεί στο πλαίσιο αυτό έχουν δείξει ότι οι πρακτικές αυτές συνδέονταν με τη στρατηγική του αυτοκρατορικού κέντρου για την εγκαθίδρυση τοπικών μηχανισμών ελέγχου, αφομοίωσης και διοικητικής υπαγωγής των τοπικών πληθυσμών στο βυζαντινό διοικητικό και πολιτισμικό σύστημα.