Συντονιστής: Χαράλαμπος Γάσπαρης
Συνεργάτες: Αγγελική Πανοπούλου, Μαρίνα Κουμανούδη, Κώστας Τσικνάκης, Αντώνης Πάρδος, Νίκος Γ. Μοσχονάς (ομότιμος διευθυντής ερευνών)

Το πρόγραμμα ''Βυζάντιο και Δύση'' έλαβε μορφή το 1996, με εμπνευστή και πρώτο συντονιστή τον ομότιμο σήμερα διευθυντή ερευνών του Ινστιτούτου Ν. Γ. Μοσχονά. Στόχος του προγράμματος είναι η μελέτη των σχέσεων του βυζαντινού κόσμου με τους λαούς της δυτικής Ευρώπης, ιδιαίτερα μετά το καθοριστικό έτος 1204 και την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους της Τέταρτης Σταυροφορίας, περίοδο κατά την οποία Φράγκοι ηγεμόνες και ιταλικές πόλεις ίδρυσαν στα εδάφη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας κράτη με μακρά διάρκεια. Η ερευνητική αυτή δραστηριότητα αποσκοπεί να συμβάλει στη βαθύτερη γνώση των πολύπλευρων σχέσεων των δύο ετερότροπων κόσμων της μεσαιωνικής Ευρώπης (πόλεμοι, διπλωματικές, οικονομικές και πολιτισμικές σχέσεις, εγκατάσταση Λατίνων στον ελληνικό χώρο και Ελλήνων στη δυτική Ευρώπη), καθώς και στη μελέτη της ιστορίας των λατινικών κρατών στον ελληνικό χώρο μέχρι και τον προχωρημένο 16ο αιώνα.

Οι κύριοι ερευνητικοί άξονες του προγράμματος ''Βυζάντιο και Δύση'' είναι:
1. Η έρευνα σε αρχεία και βιβλιοθήκες της Ελλάδας και του εξωτερικού,
2. Η έκδοση ιστορικών πηγών,
3. Η διάδοση των αποτελεσμάτων της έρευνας μέσω ερευνητικών ''έργων'', επιστημονικών εκδόσεων, συνεδρίων, διαλέξεων και σεμιναρίων (Φροντιστήριο Ιστορικών Επιστημών).

Εκδόσεις
1. X. Γάσπαρης, H γη και οι αγρότες στη μεσαιωνική Kρήτη. 13ος-14ος αι., Aθήνα 1997.
2. Ανδρέας Αμάραντος. Νοταριακές πράξεις. Αράκλι Κεφαλονιάς (1548-1562), έκδ. Χρήστος Βαγιωνάκης, Όλγα Κατσίβελα, Δέσποινα Μιχάλαγα, Βάσω Μπελαβγένη, Μάριος Μπλέτας, επιστ. εποπτεία Ν. Γ. Μοσχονάς, Αθήνα 2001.
3. Κύπρος, σταυροδρόμι της Μεσογείου, επιστ. επιμ. Ν. Γ. Μοσχονάς, Αθήνα 2001.
4. Χρήμα και Αγορά στην εποχή των Παλαιολόγων, Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου, επιστ. επιμ. Ν. Γ. Μοσχονάς, Αθήνα 2003.
5. X. Γάσπαρης, Catastici Feudorum Crete. Catasticum Sexterii Dorsoduri. 1227-1428, τ. 1-2, Αθήνα 2004.
6. X. Γάσπαρης, Catastici Feudorum Crete. Catasticum Chanee. 1314-1396, Αθήνα 2008.
7. Γ. Παγκράτης, Οι εκθέσεις των Βενετών βαΐλων και προνοητών της Κέρκυρας (16ος αιώνας), Αθήνα 2008.
8. Νικόλαος Καπιάνος, Νοταριακές πράξεις. Κάστρο Κεφαλονιάς (1572-1576), έκδ. Χρήστος Βαγιωνάκης, Δέσποινα Μιχάλαγα, Μάριος Μπλέτας, επιστ. εποπτεία Ν. Γ. Μοσχονάς, Αθήνα 2008.
9. Η Τέταρτη Σταυροφορία και ο ελληνικός κόσμος, επ. επιμ. Ν. Γ. Μοσχονάς, Αθήνα 2008.
10. Οι ναυτικές Πoλιτείες της Ιταλίας, Αμάλφη, Πίζα, Γένουα, Βενετία και η Ανατολική Μεσόγειος, επιστ. επιμ. Ν. Γ. Μοσχονάς, Αθήνα 2008.
11. Κ. Τσικνάκης, Οι εκθέσεις των Βενετών προνοητών της Κεφαλονιάς (16ος αιώνας), Αθήνα 2008.
12. Το Δουκάτο του Αιγαίου, Πρακτικά Επιστημονικής Συνάντησης (Νάξος - Αθήνα 2007), επιστ. επιμ. Ν. Γ. Μοσχονάς - Μ-Γ Λίλυ Στυλιανούδη, Αθήνα 2009.

Οργάνωση συνεδρίων
1. Διεθνές επιστημονικό συμπόσιο: ''Χρήμα και Αγορά στην εποχή των Παλαιολόγων'', Χαλκίδα, Μάιος 1998.
2. Διεθνές επιστημονικό συμπόσιο: ''Το Δουκάτο των Αθηνών. 1204-1456/8'', Αθήνα, Νοέμβριος 2006 (σε συνεργασία με το Ιταλικό Ινστιτούτο Αθηνών και το Ισπανικό Ινστιτούτο ''Θερβάντες'' Αθηνών).
3. Ελληνο-ιταλική επιστημονική συνάντηση: ''Βυζαντινή και ιταλική ζωγραφική, δρόμοι και συναντήσεις. Από τις Σταυροφορίες έως την πτώση του Χάνδακα (1096-1669)'', Αθήνα, Νοέμβριος 2006 (σε συνεργασία με το πρόγραμμα του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Ερευνών ''Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση'').
4. Διεθνής επιστημονική συνάντηση: ''Το δουκάτο του Αιγαίου'', Νάξος, Ιούλιος 2007 και Αθήνα, Νοέμβριος 2007 (σε συνεργασία με το Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Κοινωνίας της Ακαδημίας Αθηνών και με τον πολιτιστικό οργανισμό ''Αιών'' της Νάξου).
5. Διεθνές επιστημονικό συμπόσιο: ''Ταβέρνες και πανδοχεία στον χώρο της Μεσογείου κατά τον όψιμο Μεσαίωνα (12ος-16ος αι.)'', Αθήνα, Απρίλιος 2008.
6. Διεθνής επιστημονική συνάντηση: ''Formes des autonomies urbaines dans le monde greco-latin des XIIIe-XVIe siècles'', Αθήνα, Μάιος 2009 (σε συνεργασία με τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών).

Kύκλοι διαλέξεων στο πλαίσιο των Ειδικών Μορφωτικών Εκδηλώσεων του ΕΙΕ ''Επιστήμης Κοινωνία''
1. Κύπρος, σταυροδρόμι της Μεσογείου (Φεβρουάριος 2000).
2. Το ενδιαφέρον των Ευρωπαίων για την Κύπρο και ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός των Κυπρίων (Δεκέμβριος 2002).
3. Η Τέταρτη Σταυροφορία και ο βυζαντινός κόσμος (Μάρτιος 2004).
4. Οι ναυτικές Πολιτείες της Ιταλίας (Αμάλφη, Πίζα, Γένουα, Βενετία) και ο ρόλος τους στην Ανατολική Μεσόγειο (Μάιος-Ιούνιος 2005).

Φροντιστήριο Ιστορικών Επιστημών
Το Φροντιστήριο Ιστορικών Επιστημών λειτουργεί κάθε ακαδημαϊκό έτος από το 1987 και απευθύνεται σε πτυχιούχους μεταπτυχιακούς σπουδαστές (αλλά γίνονται δεκτοί και άλλοι ενδιαφερόμενοι), οι οποίοι επιθυμούν να αποκτήσουν ειδικές γνώσεις απαραίτητες για την ιστορική έρευνα. Για το σκοπό αυτό διδάσκονται μαθήματα Θεωρίας και Διδακτικής της Ιστορίας, Αρχειονομία, Ελληνική και Λατινική Παλαιογραφία, Επιγραφική, Παπυρολογία, Κωδικολογία, Νομισματική, Σφραγιστική, Διπλωματική, Χρονολογικά Συστήματα, Βυζαντινή Κεραμική, Εισαγωγή στη Χαρτογραφία, Εραλδική, Αρχαία Ελληνική Θρησκεία, Γεωγραφία της Ελληνικής Μυθολογίας, Βυζαντινά Κείμενα, Αρχειακές Πηγές Μεσαιωνικής Ιστορίας, Προσέγγιση στον Δυτικό Μεσαίωνα, Αρχιτεκτονικά Αρχεία, Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Τα μαθήματα παρέχονται από ερευνητές του Ινστιτούτου Βυζαντινών Ερευνών, από καθηγητές Πανεπιστημίων και άλλους ειδικούς επιστήμονες.
Για τα 20 χρόνια λειτουργίας του Φροντιστηρίου εκδόθηκε επετειακό τεύχος, στο οποίο καταγράφεται η μέχρι το 2007 δραστηριότητά του. Βλ. Φροντιστήριο Ιστορικών Επιστημών. Απολογισμός εικοσαετίας 1987-2007, Αθήνα 2008.

Ερευνητικό έργο: ''Λεξικό Όρων Παλαιογραφίας και Διπλωματικής''
Το έργο σχεδιάστηκε και άρχισε να υλοποιείται από τον ομότιμο διευθυντή ερευνών του ΙΒΕ Ν. Γ. Μοσχονά, την τότε διευθύντρια του Royal Holloway Hellenic Institute του Πανεπιστημίου του Λονδίνου Ιουλιανή Χρυσοστομίδου και τον ερευνητή του ίδιου Ινστιτούτου δρ. Χ. Δενδρινό. Το έργο βρίσκεται σε εξέλιξη και πραγματοποιείται πλέον, μετά το θάνατο της Ιουλιανής Χρυσοστομίδου, από τον Ν. Γ. Μοσχονά και τον Χ. Δενδρινό. Συνεργάζονται νέοι ερευνητές στην Αθήνα και στο Λονδίνο.